KDF & Afya ya Akili
Msongo wa Vita na Msaada wa Kweli
Askari wa KDF wamebeba mzigo wa operesheni za Somalia kwa zaidi ya muongo mmoja — AMISOM, ATMIS, na vita dhidi ya Al-Shabaab. Matukio kama El-Adde 2016 yanacha majeraha ya kisaikolojia ambayo mara nyingi yanabaki bila kutamkwa. Mwongozo huu unasema ukweli ambao briefing haisemi.
Ukweli wa Operesheni za Somalia
Msongo wa kisaikolojia unatoka katika mazingira halisi ya vita — si udhaifu wa mtu binafsi.
Kenya ilianza kupeleka wanajeshi Somalia kupitia AMISOM mwaka 2011 kama sehemu ya Operesheni Linda Nchi. Wanajeshi wa KDF wamefanya kazi katika mazingira ya hatari ya hali ya juu — IED, shambulio la kushtukiza, na uharibifu wa kiraia. Hali kama hizi zina uwezekano mkubwa wa kusababisha PTSD na matatizo mengine ya afya ya akili, kulingana na utafiti wa kimataifa wa dawa za kijeshi.
Tarehe 15 Januari 2016, kambi ya KDF huko El-Adde, Somalia ilishambuliwa na Al-Shabaab. Idadi ya hasara iliripotiwa kuwa kati ya wanajeshi 140 hadi 200 — mojawapo ya mashambulio makubwa zaidi dhidi ya jeshi la Afrika Mashariki katika historia ya kisasa. Hasara hii ni takatifu. Manusura, jamaa za waliofariki, na washiriki wenzao wanabeba mzigo wa kiakili ambao mara nyingi hauonekani. Kutokusema kuhusu mzigo huu si nguvu — ni hatari.
Mbali na Somalia, wanajeshi wa KDF wanaohudumu kwenye maeneo ya mpaka na Somalia wanakabiliwa na vitisho vya mara kwa mara. Uwepo wa muda mrefu katika mazingira ya hatari bila mzunguko wa kutosha unaweza kuchangia uchovu wa kisaikolojia hata kwa kukosekana kwa mapigano ya wazi.
Stigma — Kikwazo Halisi
Tatizo kubwa zaidi si la kimatibabu — ni la kijamii na kitamaduni.
Rasmi: hapana. Kiutendaji: mazingira yanatofautiana. Utamaduni wa "askari shupavu" ni wa kweli katika vitengo vingi vya KDF. Lakini kutafuta msaada wa siri — kama vile mshauri wa nje au Befrienders Kenya — hakuingii kwenye rekodi ya utumishi wako. Njia za siri zinazo nje ya mfumo wa amri zinakupa ulinzi wa ziada.
Hapana. PTSD ni majibu ya kisaikolojia na ya kibaolojia kwa matukio ya kutisha — si tatizo la tabia wala udhaifu wa mtu. Ubongo unabadilika kimwili kufuatia msongo mkali. Hii ni sayansi, si maoni. Askari wa nchi nyingi — US, UK, Ufaransa — wanakabiliwa na tatizo hili hilo. Nguvu ya kweli ni kutambua na kushughulikia, si kukimbia.
Hii ni wasiwasi wa kawaida. Uzoefu wa vita ni mgumu kuelezea kwa mtu ambaye hajakuwa huko. Befrienders Kenya wana washauri waliofunzwa ambao wanaweza kusikiliza bila kuhukumu — bila kuhitaji kueleza kila kitu. Mazungumzo ya awali yanaweza kukusaidia kupanga jinsi ya kuzungumza na familia yako baadaye.
Huduma za Ushauri wa KDF
Huduma rasmi za afya ya akili zinazopatikana kupitia mfumo wa KDF na serikali ya Kenya.
KDF ina mfumo wa huduma za kidini (chaplaincy) unaotoa ushauri wa kiakili. Makasisi wa kijeshi wana hadhi ya usiri fulani ndani ya mfumo wa jeshi. Kwa maswala ya kibinafsi ya kina, njia hii iko ndani ya mfumo wa amri — maana yake upeo wa usiri unaweza kuwa na mipaka fulani kulingana na hali.
Matibabu ya afya ya akili yanaweza kuombwa kupitia daktari wa kijeshi. Kisha unaweza kupelekwa kwa mtaalamu wa afya ya akili katika hospitali za kijeshi kama vile Hospitali ya Kijeshi ya Nairobi (Kabete), au rufaa kwenye hospitali ya umma kama Kenyatta National Hospital ambapo kuna huduma za akili. Njia hii ina rekodi rasmi za matibabu — ambayo inaweza au isiweze kuathiri ufafiti wa usalama kulingana na mazingira.
Kenya ina Sera ya Kitaifa ya Afya ya Akili (2015–2030) inayobainisha haki ya huduma za afya ya akili kwa wananchi wote, ikiwa ni pamoja na wanajeshi na familia zao. Huduma za afya ya akili zinapatikana katika hospitali za wilaya na za kaunti kote nchini — na hizi zipo nje ya mfumo wa kijeshi na zinaweza kutoa usiri zaidi.
Upatikanaji wa wataalamu wa afya ya akili nchini Kenya ni mdogo ikilinganishwa na mahitaji — WHO Mental Health Atlas 2020 inabainisha pengo kubwa la rasilimali za afya ya akili. Wataalam wengi wanapatikana Nairobi na miji mikubwa. Kwa wanajeshi waliopo vijijini au vituo vya mbali, njia za simu (kama Befrienders Kenya) zinaweza kuwa njia ya kwanza na ya haraka zaidi.
Ufafanuzi wa Usalama na Afya ya Akili
Hofu ya kupoteza ufafanuzi wa usalama ni sababu moja ya watu kutotafuta msaada. Hapa ni ukweli.
Kwa nchi nyingi — ikiwa ni pamoja na washirika wa Kenya katika muundo wa usalama — kutafuta matibabu ya afya ya akili hakusababishi moja kwa moja kupoteza ufafanuzi wa usalama. Kinachozingatiwa ni ikiwa tatizo linaathiri uwezo wa mtu kufanya kazi kwa usalama. Mtu anayepata matibabu na kupona huchukuliwa vizuri zaidi kuliko mtu anayebeba tatizo bila msaada.
Matibabu ya ndani ya mfumo wa jeshi (kupitia daktari wa kijeshi) yanaweza kuonekana katika rekodi za kiafya za kijeshi. Msaada kutoka vyanzo vya nje — kama Befrienders Kenya au hospitali za kiraia — kwa ujumla haonekani katika rekodi za kijeshi na unaweza kutoa usiri zaidi kwa wanajeshi wanaohangaika na swali hili.
Ikiwa una ufafanuzi wa usalama wa hali ya juu na una wasiwasi kuhusu athari za afya ya akili, zingatia kupata ushauri wa kisheria wa haki (kama vile mwanasheria wa kibinafsi) kabla ya kufanya uamuzi. Hii si kukimbia matibabu — ni kufanya uamuzi wa akili.
Nambari za Msaada — Haraka na Siri
Rasilimali za msaada zinazopatikana sasa hivi.
Ukishiriki uzoefu wako kwenye jukwaa hili: usitaje majina ya vitengo, maeneo maalum ya operesheni, au maelezo ya kimkakati. Uzoefu wako wa kibinafsi una thamani na unaweza kushirikiwa kwa usalama bila kuweka hatarini usalama wa taifa.